Kitle Fonlama Tarihi Serisi – 3: Ticaretin Risk ve Getiri Ortaklığı: Öz Sermayenin Ataları (13. – 17. Yüzyıllar)

Özgür Eralp‘in Trinkfon Kitle Fonlama Platformu AŞ için hazırladığı bu makalede: 13.yüzyıllarda riskli deniz ticareti seferleri ve keşif gezileri ile başlayan sürecin Mayflower yolculuğunu finanse eden “Merchant Adventurers” gibi somut örneklerle yatırımcılara hisse verilen risk paylaşımı modellerinin, günümüzün Öz Sermayeye Dayalı Kitle Fonlamasının (Equity Crowdfunding) temellerini nasıl attığı anlatılıyor.

Kitle fonlama serimizin ilk iki makalesinde, Göbeklitepe’den kutsal yapıların inşasına kadar uzanan bağışa ve emeğe dayalı topluluk finansmanının kökenlerini inceledik. Bu üçüncü makalede ise, kitle fonlamanın modern finans piyasalarına en yakın dalı olan Öz Sermayeye Dayalı Kitle Fonlamanın (Equity Crowdfunding) ve risk paylaşımının tarihsel atalarına odaklanıyoruz: Erken Dönem Tüccar Girişimleri ve Ticaret Ortaklıkları.

13.yüzyıldan itibaren deniz ticaretinin artmasıyla birlikte, büyük sermaye ihtiyacı ve yüksek risk, bankacılığın henüz yeterince gelişmediği bir ortamda yeni bir finansman modelini doğurdu: Ortak Yatırım.

I. Risk Paylaşımı: Tüccar Ortaklıkları ve Deniz Ticareti (13. Yüzyıl)

Orta Çağ ve Erken Modern Dönem’de deniz yoluyla yapılan ticari seferler, muazzam bir kâr potansiyeli taşısa da, korsanlık, fırtınalar ve gemi kazaları nedeniyle çok riskli ve pahalıydı. Tek bir tüccarın tüm bu riski üstlenmesi neredeyse imkânsızdı.

Bu durum, şehir tüccarlarını ve varlıklı bireyleri, gerekli finansmanı ortaklaşa sağlamaya itti:

• Modelin İşleyişi: Bir grup yatırımcı (tüccar veya varlıklı kişi), belirli bir nakliye seferi, gemi inşaatı veya keşif gezisi için fonlarını bir araya getiriyordu.
• Fonlamanın Niteliği: Bu model, modern kitle fonlamanın öz sermaye (equity) modeline oldukça yakındır. Yatırımcılar, sağladıkları sermaye karşılığında, seferin sonunda elde edilen kârdan orantılı bir pay alıyor veya başarısızlık durumunda zararın bir kısmını üstleniyorlardı.

Bu yaklaşım, hem denizcilik şirketlerine/girişimcilere mantıklı bir risk yönetimi stratejisi sağladı hem de yatırımcılara potansiyel olarak yüksek getiriler sunarak, öz sermayeye dayalı kitle fonlamasının (risk karşılığı pay alma) temel mantığını kurdu.

II. Somut Örnekler: Keşifler ve Ticaret Şirketleri

Bu ortak finansman pratikleri, zamanla daha kurumsal yapılar olan Tüccar Maceracı Birlikleri (Merchant Adventurers) ve ilk Anonim Şirketlere (Joint-Stock Companies) evrildi.

1. Bristol Tüccar Maceracıları ve Keşif Gezileri (15. Yüzyıl)

İngiltere’nin Bristol şehrindeki Tüccar Maceracılar Birliği (Society of Merchant Venturers), 13. yüzyıla kadar uzanan bir tüccar loncasından gelişti. Bu birlik, bireysel seferleri fonlamanın ötesine geçerek büyük projelere ortak finansman sağladı:

• John Cabot’un Yolculuğu (1497): Birlik, John Cabot’un Kuzey Amerika’ya yaptığı ünlü keşif yolculuğunu finanse etti. Bu, sadece ticari kâr amacı gütmeyen, aynı zamanda bölgesel ve ulusal çıkarları da ilgilendiren büyük bir macera fonlama örneğiydi.
• Altyapı Projeleri: Aynı birlik, ilerleyen yüzyıllarda dahi Clifton Asma Köprüsü ve Great Western Demiryolu gibi büyük altyapı projelerinin fonlanmasına yardımcı olarak, kolektif sermayenin sadece ticarete değil, toplumsal gelişime de nasıl yönlendirilebileceğini gösterdi.

2. Mayflower ve Plymouth Kolonisi Finansmanı (17. Yüzyıl)

Amerikan tarihinin ikonik olaylarından biri olan Pilgrimlerin (Hacılar) Mayflower gemisiyle Yeni Dünya’ya yolculuğu, tamamen bir iş girişimi olarak finanse edildi:

• Merchant Adventurers Grubu: Yolculuk, İngiliz yatırımcılardan oluşan “Merchant Adventurers” adlı bir grup tarafından kurulan bir anonim şirket aracılığıyla finanse edildi.
• Öz Sermaye Modeli: Yatırımcılar, kürk ticareti ve balıkçılıktan elde edilecek kârdan pay almayı umarak şirkete hisse başına £10 yatırdılar. Pilgrimlerin kendileri ise, sermaye yerine emeklerini taahhüt ederek (7 yıllık çalışma sözü), ücretsiz bir hisse aldılar. Bu, modern öz sermaye fonlamasında yatırımcılar (pasif sermaye) ve girişimciler (aktif emek/sermaye) arasındaki risk ve ödül paylaşımına mükemmel bir örnektir.

3. Erken Anonim Şirketler: İngiliz Doğu Hindistan Şirketi (1600)

16.yüzyıl sonları ve 17. yüzyıl başlarında kurulan İngiliz Doğu Hindistan Şirketi (EIC) gibi devasa ticaret şirketleri, kitle fonlamanın kurumsallaşmış en eski biçimleridir:

Geniş Yatırımcı Tabanı: Şirketin kuruluş toplantısında bir araya gelen tüccarlar, Kraliçe I. Elizabeth’ten bir ticaret imtiyazı alarak şirketi kurdu. Başlangıçta belirli bir grup tüccar tarafından fonlansa da, bu şirketler zamanla İngiliz halkından ve ticaret çevrelerinden sermaye çekerek devasa projeleri finanse etti. Bu, günümüzdeki öz sermaye kitle fonlama platformlarının, bireysel yatırımcıları doğrudan küçük şirketlere yatırım yapmaya davet etme modelinin ilk adımıydı.

Sonuç: Öz Sermayeye Dayalı Kitle Fonlamanın Mirası

13.yüzyılın deniz ticaretinden 17. yüzyılın keşif seferlerine kadar uzanan bu ticari ortaklıklar, modern finans sistemimize paha biçilmez bir miras bırakmıştır:

1. Risk Dağıtımı: Finansman için tek bir kaynağa (bankaya veya krala) bağımlılığı azaltma.
2. Katılım Erişimi: Varlıklı bireylerin veya küçük tüccarların, tek başına altından kalkamayacakları büyük projelere yatırım yapabilme yeteneği.
3. Öz Sermaye Mantığı: Sermaye (para) karşılığında kârda pay ve mülkiyette hisse (risk) alma prensibini yerleştirmesi.

Bu pratikler, günümüzün girişimcileri için erken aşama sermaye sağlayan ve yatırımcılar için büyüme potansiyeli sunan öz sermayeye dayalı kitle fonlama platformlarının temelini oluşturur.

Özgür Eralp