Kitle Fonlama Tarihi Serisi – 2: İbadet Yerleri Finansmanı: İnanç, Topluluk ve Bağışın Tarihsel Gücü

Özgür Eralp, Trinkfon Kitle Fonlama Platformu AŞ için hazırladığı bu makalede, inanç merkezlerinin finansmanının, günümüzün Bağışa Dayalı Kitle Fonlama (Donation-based Crowdfunding) modeline nasıl ilham verdiğini ve Türkiye’deki temel yasal çerçeveyi ele alıyor.

Kitle fonlama tarihi serimin ilk makalemde, avcı-toplayıcı toplulukların inşa ettiği Göbeklitepe’yi bir “emeğe dayalı kitle fonlama” örneği olarak ele almıştım. Bu makalemde ise, kitle fonlamanın en köklü ve en yaygın biçimlerinden birine odaklanıyorum: İbadet Yerleri Finansmanı.

İnanç merkezlerinin inşası, tarih boyunca, modern anlamda bir banka kredisi ya da devlet bütçesi beklenmeden, doğrudan topluluk katkısı, bağış ve gönüllü emek ile gerçekleştirilmiştir. Bu pratik, dinler ve kültürler arasında ortak bir dayanışma ve finansman modeline işaret eder.

I. İslam Dünyası: Cami ve Kâbe İnşaatlarında Topluluk Modeli

İslam kültüründe, camiler ve külliyeler her zaman toplumsal dayanışmanın ve ortak değerlerin simgesi olmuştur.

1. Mescid-i Nebevi ve Gönüllü Emeğin Gücü (622)

İslam tarihindeki en saf kitle fonlama örneği, Mescid-i Nebevi’nin İnşasıdır (Medine, 622). Hz. Muhammed ve sahabeleri, Medine’ye hicret ettikten sonra camiyi topluca inşa etmiş, bizzat taş ve kerpiç taşıyarak emeği paylaşmıştır. İnşaat sırasında herkes gönüllü olarak katkıda bulunmuş, böylece bir topluluk finansmanı ve işbirliği modeli uygulanmıştır. Bu, bir projenin fonlanması için gereken kaynağın (bu durumda emek ve zamanın) kitleden toplandığı en erken ve en temel örnektir.

2. Kâbe’nin Onarımları ve Kabile Paylaşımı (605)

İslam öncesinde gerçekleşen Kâbe’nin 605 Yılındaki Yeniden İnşası, topluluk katkısının bir diğer çarpıcı örneğidir. Mekke’deki Kureyş kabilesi üyeleri, yapının onarımı için toplanmış, her kabile Kâbe’nin belirli bir duvarını inşa etmekle sorumlu tutulmuştur. Bu görevlerin aralarında paylaştırılması, maddi katkı ve lojistiğin topluluk içinde bölüşüldüğü, yani bir kitle fonlama modelinin uygulandığı anlamına gelir.

3. Tarihten Günümüze: Vakıf ve Bağış Geleneği

Osmanlı döneminde inşa edilen büyük camiler ve külliyeler genellikle padişahlar ve devlet erkanı tarafından finanse edilse de, vakıf gelirleri, halkın küçük bağışları ve imece usulü katkıları ile desteklenmiştir. Özellikle mahalle camileri için ev ev dolaşarak yardım toplama geleneği, günümüzdeki bağışa dayalı kitle fonlama (Donation-based Crowdfunding) modelinin geleneksel karşılığıdır.

II. Diğer İnançlarda Kutsal Yapıların Kitlesel Finansmanı

İslam dünyası ile sınırlı kalmayıp, diğer inanç sistemlerinin de kutsal yapıları inşa ederken benzer topluluk finansmanı pratiklerini uyguladığını görmekteyiz:

1. Hristiyanlık: Gotik Katedraller ve Halk Katkıları

Orta Çağ ve Erken Modern Çağ’da Avrupa’da inşa edilen devasa Gotik Katedraller, sadece krallıkların veya soyluların finanse edebileceği yapılar değildi. Bu katedrallerin inşası için yüzyıllar süren kampanyalar yürütülmüştür:

Endüljans Satışları: Her ne kadar teolojik tartışmalara yol açsa da, kilise tarafından belirli bağışlar karşılığında günahların affedilmesi vaadi (endüljans), Avrupa çapında büyük miktarda fon toplanmasını sağlayan, dolaylı bir ödül bazlı kitle fonlama (manevi ödül) mekanizması olarak işledi.
Halkın Emek ve Malzeme Bağışı: İnşaatlar sırasında halkın gönüllü emek vermesi, yapı malzemesi bağışlaması veya haftalık küçük ödemeler yapması yaygındı. Bu, büyük mimari projelerin toplumsal aidiyet duygusuyla finanse edildiğini gösterir.

2. Yahudilik: Sinagoglar ve Cemaat Sandıkları

Yahudi kültüründe Sinagoglar, sadece ibadet yeri değil, aynı zamanda toplantı salonu ve sosyal yardım kurumu olarak da işlev görür. Sinagogların inşası ve onarımı, tarihsel olarak cemaatin kolektif sorumluluğundadır:

Cemaat Finansmanı: Sinagoglar, genellikle merkezi bir otorite yerine, yerel cemaat üyelerinin düzenli aidatları ve özel bağışlarıyla kurulur ve ayakta tutulur.
Sosyal Yardım Sandıkları: Cemaatler, fakirlere ve ihtiyaç sahiplerine yardım etmek için sinagog aracılığıyla para toplar; bu fonlar dolaylı olarak ibadethanenin sürdürülebilirliğini de destekler. Örneğin, Türkiye’de bulunan Sardis Sinagogu (İ.S. 166 civarı), bir depremde yıkıldıktan sonra bile Amerikan Yahudilerinin bağışlarıyla onarılmıştır.

3. Budizm: Manastırlar ve Topluluk Hacları

Budist manastırların ve tapınakların (örneğin Hindistan’daki ünlü Mahabodhi Tapınağı gibi) inşası ve bakımı da genellikle yerel halkın ve hacıların bağışlarıyla sağlanmıştır. Hac ziyaretleri ve ritüel katkıları, bu kutsal yerlerin finansmanını ve sürdürülebilirliğini nesiller boyu destekleyen sürekli bir bağış akışı yaratır.

III. Günümüzde Dijital Bağış Kampanyaları ve Hukuki Çerçeve

Günümüzde bu geleneksel model, modern kitle fonlaması araçlarıyla birleşmiştir:

“Bir Tuğla Bedeli” Kampanyaları: Cami, kilise veya sinagog inşaatlarında “bir tuğla bedeli 100 TL” gibi kampanyalar, küçük bağışları teşvik ederek topluluk katılımını sağlayan en yaygın dijital kitle fonlama uygulamalarındandır.
Dijital Platform Kullanımı: Dernek ve vakıflar, büyük projeler için kendi web siteleri ve sosyal medya kanallarının yanı sıra, yerel ve uluslararası bağış platformlarında proje sayfaları oluşturarak kitlelere ulaşmayı amaçlamaktadır.

Hukuki Çerçeve (Türkiye): Türkiye’de cami inşaatları için toplanan bağışlar, 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu, ilgili Dernekler Kanunu ve Vakıflar Mevzuatı kapsamında yürütülür. Bu çerçeve, yardım toplama faaliyetleri için izin alınmasını, bağışların şeffaf bir şekilde belgelenmesini ve resmi kurumlara beyan edilmesini zorunlu kılar.

Sonuç: Kitle Fonlamanın Evrensel Kökeni

İbadet yerlerinin tarihsel finansmanı, kitle fonlamanın evrensel ve köklü bir pratik olduğunu gösterir. Mescid-i Nebevi’de emek, Kâbe’de kabile sorumluluğu, Katedrallerde manevi ödül ve Sinagoglarda cemaat aidatı temelinde gerçekleşen bu projeler, toplulukların ortak bir amaç uğruna kaynaklarını bir araya getirme gücünün, modern dijital platformlardan çok önce de var olduğunu kanıtlamaktadır.

Bu uygulamalar, modern kitle fonlamasının bağışa dayalı ve sosyal odaklı uygulamalarının tarihsel kökenlerini anlamamız için paha biçilmez örnekler teşkil etmektedir.

Özgür Eralp