Kitle Fonlama Serisi – 4: Kredilendirme ve Mikro Finansın Atası: İrlanda Kredi Fonu

Özgür Eralp‘in Trinkfon Kitle Fonlama Platformu AŞ için hazırladığı bu makalede 18. yüzyıl İrlanda’sına gidiyor ve “Gulliver’in Gezileri” kitabının yazarı olarak bildiğimiz Jonathan Swift’in, az bilinen bir özelliğini daha keşfediyor ve İrlanda Kredi Fonu’nu (Irish Loan Fund) nasıl kurduğunu, Varlıklı kitlelerin sağladığı fonların, düşük gelirli ailelere nasıl ulaştığını, bu modelin, modern Kitle Kredilendirme (Lending Crowdfunding) ve Mikro Kredi hareketlerine nasıl ilham verdiğini görüyoruz.

Kitle fonlama serimizde, bağışa dayalı (Göbeklitepe, İbadet Yerleri) ve öz sermayeye dayalı (Tüccar Ortaklıkları) modellerin tarihsel kökenlerini inceledik. Serimizin bu dördüncü makalesinde ise, modern finans dünyasının en hızlı büyüyen kollarından biri olan Kitle Kredilendirme (Lending Crowdfunding) modelinin organize ilk örneğine, 18. yüzyıl İrlanda’sına odaklanıyoruz.

Modern eşler arası kredilendirme (P2P Lending) platformları (Zopa, Lending Club) 2000’li yıllarda ortaya çıkmış olsa da, bu modelin temelini atan fikir, çok daha eskiye, ünlü yazar Jonathan Swift’in sosyal sorumluluk projesine dayanmaktadır.

I. Borca Dayalı Fonlamanın Doğuşu: İrlanda Kredi Fonu (Irish Loan Fund)

Kitlesel fonlamanın yaygın olarak tanınan ilk uygulamalarından biri, ünlü yazar ve İrlanda milliyetçisi Jonathan Swift tarafından 1720 civarında kurulan İrlanda Kredi Fonu’dur (Irish Loan Fund).

Bu fon, bankaların gerektirdiği teminat veya kredi geçmişine sahip olmayan ancak krediye ihtiyacı olan düşük gelirli, çalışkan bireylere ve kırsal kesimdeki ailelere destek olmak amacıyla kurulmuştu.

Modelin İşleyişi ve Kitle Boyutu:

Fon Kaynağı (Kitle): Fon, yoksulları toplu olarak desteklemenin bir yolu olarak gören büyük varlıklı birey grupları ve yerel kuruluşlar tarafından bağışlar ve faizsiz krediler şeklinde sağlanırdı.
Kredi Şartları: Krediler başlangıçta faizsiz olarak verilirdi, ancak Fon’un büyümesi ve sürdürülebilirliği için ilerleyen dönemlerde düşük faizli olarak uygulanmaya devam etti. Krediler genellikle küçük miktarlardaydı ve geri ödeme oranları oldukça yüksekti.
Sosyal Amaç: Fonun ana motivasyonu kâr değil, sosyal fayda ve yoksulluğun azaltılmasıydı.

Bu organizasyon, 1800’lerde zirveye ulaşmış ve İrlandalı hanelerin %20’sinden fazlasına ulaşmıştır. Bu haliyle, İrlanda Kredi Fonu, günümüzün kitle kredilendirmesine (P2P Lending) ve daha spesifik olarak mikro kredi finansman yöntemine (Dr. Muhammed Yunus’un Grameen Bank modeli) temel teşkil eden organize ilk borç temelli kitle fonlama örneği olarak kabul edilmektedir.

II. Borca Dayalı Kitle Fonlamanın Evrimi ve Modern Köprüler

İrlanda Kredi Fonu, temelde bir hayırseverlik ve sosyal kredi girişimi olsa da, kitlelerin küçük katkılarını bir havuzda toplayıp, geleneksel finansmana erişemeyen bir kitleye (borçlular) ulaştırması açısından modern P2P platformlarının öncülüdür.

1. Kooperatif Kredileri ve Kredi Birlikleri (19. Yüzyıl)

19.yüzyılın ortalarında Almanya’da Herman Schulze-Delitzsch ve Friedrich Raiffeisen tarafından kurulan Kredi Birlikleri (Credit Unions), İrlanda Kredi Fonu’nun topluluk finansmanı fikrini daha kurumsal ve demokratik bir yapıya taşıdı:

Ortak Sahiplik: Kredi birlikleri, üyelerin mevduatlarından borç verme parasını sağlayan, kâr amacı gütmeyen bankalardı. Üyeler, yatırdıkları paraya bakılmaksızın eşit oy hakkına ve birliğin sahipliğine sahipti.
Kitle (Crowd): Bu modeldeki “kitle”, paralarını bankaya yatırarak fon sağlayan üyelerin kendisiydi.

Bu model, borca dayalı kitle fonlamanın, risk ve ödülün demokratik bir yapıda paylaşıldığı bir başka evrim aşamasıdır.

2. Muhammed Yunus ve Mikro Kredinin Doğuşu (1970’ler)

Jonathan Swift’in fonunun etkisi, yüzyıllar sonra Dr. Muhammed Yunus’un 1970’lerde Bangladeş’te kurduğu ve modern Mikro Kredi hareketinin öncüsü olan Grameen Bank’a kadar uzanır. Yunus, İrlanda Kredi Fonu’nun teminatı olmayan yoksul insanlara küçük krediler sağlama fikrini alarak, bunu sistemli bir finansman çözümüne dönüştürdü. Mikro kredi, kitle fonlamanın sosyal ve borç temelli boyutlarının birleşimidir.

III. Günümüz: Dijital Kitle Kredilendirme

1720’lerde Jonathan Swift’in kurduğu sistem, 21. yüzyılda dijitalleşerek küresel bir finans gücüne dönüştü:

Zopa (2005): Londra’da kurulan Zopa, kitle kredilendirme modelini dijital dünyaya taşıyan ve borç arayanlar ile borç verenleri bir araya getiren ilk eşler arası (P2P) kredilendirme platformu oldu.
Kiva (2005) ve Prosper (2006): Kiva, özellikle mikro kredi ve sosyal fayda odaklı borç vermeyi küresel kitlelere yayarken; Prosper, ABD’de ilk P2P kredilendirme pazarını kurdu.

Sonuç: İrlanda Kredi Fonu, sadece yerel bir hayır kurumu değil, aynı zamanda günümüzün milyar dolarlık P2P (Peer-to-Peer) Lending endüstrisine ilham veren, organize, borca dayalı kitle fonlamanın erken bir örneğidir. Swift’in bu girişimi, parası olanın sosyal fayda için fon sağlamasını, paraya ihtiyacı olanın ise geleneksel sistemin dışında kredi bulabilmesini sağlayarak, kitle fonlamanın finansal bir model olarak potansiyelini yüzyıllar önce kanıtlamıştır.

Özgür Eralp